Η νίκη των Ελλήνων στο Χάνι της Γραβιάς: Η σημαντικότητα και τα διδάγματά της.

2021-02-11

Του Μάριου Καναρίνη.


Η μάχη στο Χάνι της Γραβιάς, αποτελεί σταθμό στην εξέλιξη της Ελληνικής Επαναστάσεως. Ήταν 9 του Μάη το 1821, όταν ο Οδυσσέας Ανδρούτσος όντας επικεφαλής μια ομάδας συνόλου 120 ανδρών προκάλεσε την απώλεια 300 περίπου ανδρών του στρατεύματος του Ομέρ Βρυώνη. Το παρόν κείμενο πραγματεύεται τη σύντομη εξιστόρηση του γεγονότος καθώς και τη στρατηγική σημασία της νίκης των Ελλήνων στη Γραβιά, ενώ παραθέτει συμπεράσματα τα οποία αντλούνται από αυτήν.

Όπως διαφαίνεται στον κάτωθεν χάρτη, η Γραβιά βρίσκεται σχεδόν στη μέση του δρόμου Λαμίας και Γαλαξιδίου σε ένα υψόμετρο 400μ. Αποτελεί στενό φυσικό πέρασμα ανάμεσα στα όρη Γκιώνα και Παρνασσός. Όπως γράφουν οι Χατζηαναστασίου και Κασιμάτη, την εποχή εκείνη οι συγκοινωνίες ήταν ευκολότερες και ασφαλέστερες δια θαλάσσης. Ο δρόμος αυτός είχε πολύ μεγάλη σημασία για τις ανθρώπινες μετακινήσεις καθώς από το λιμάνι του Γαλαξιδίου στο οποίο έφτανε ο δρόμος, άνθρωποι, στρατεύματα και εμπορεύματα είχαν πέρασμα προς την Πελοπόννησο. Μετά τη Γραβιά, προστίθενται ως σημαντικός σταθμός τα Σάλωνα (Άμφισσα) και υπογραμμίζεται ότι η Γραβιά αποτελούσε σημείο κλειδί για τον έλεγχο του μοναδικού δρόμου που ένωνε τη Λαμία με τον Κορινθιακό κόλπο[1].


Χάρτης: Φωτογραφία από «Σύγχρονος Παγκόσμιος Άτλαντας», Στερεά Ελλάδα, σελ.35, Χαρ. Ι. Φιλιππίδης & Υιος Λτδ, Λευκωσία - Κύπρος.

Η μάχη στο χάνι της Γραβιάς ακολούθησε αυτήν της Αλαμάνας (θάνατος Αθανασίου Διάκου) και του Ελευθεροχωρίου Φθιώτιδας όπου ο στρατός του Ομέρ Βρυώνη νίκησε και στις δύο περιπτώσεις αυτόν των Ελλήνων. Ο αγώνας λοιπόν βρισκόταν σε κομβικό σημείο αφού στο ενδεχόμενο νέων αποτυχιών κινδύνευε πλέον και η Πελοπόννησος [2].

Σκοπός του Ομέρ Βρυώνη και των χιλιάδων στρατού που είχε στη διάθεσή του, ήταν όντως να κατευθυνθούν στο Γαλαξίδι από τη Λαμία μέσω Άμφισσας. Ήθελε να αποφύγει τον Ισθμό της Κορίνθου και τυχόν κινδύνους λόγω των στενών περασμάτων. Παρά του ότι οι οπλαρχηγοί Ανδρούτσος, Πανουργιάς και Δυοβουνιώτης είχαν εις γνώση τους τις προθέσεις του εχθρού και ξεκίνησαν τις προετοιμασίες για τη σύγκρουση, υπήρξε διαφωνία τους στο σχέδιο δράσης. Οι δύο διαφώνησαν με τον Ανδρούτσο για οχύρωση στο Χάνι της Γραβιάς. Υποστήριζαν την κατάληψη των θέσεων δεξιά και αριστερά του δρόμου αφού τέτοια οχύρωση τους προσέφερε και εύκολη διαφυγή σε περίπτωση που αυτή θα καθίστατο αναγκαία. Εν τέλει έγινε η οχύρωση στις δύο πλευρές του δρόμου ενώ ο Ανδρούτσος αποφάσισε τελικά να οχυρωθεί μαζί με τους περίπου 120 συναγωνιστές του στο μοναδικό οίκημα που υπήρχε τότε στη Γραβιά, ένα χάνι με μαντρότοιχο.

Η σφοδρή επίθεση που εξαπέλυσαν τα στρατεύματα του τουρκαλβανού Ομέρ Βρυώνη εναντίον των ελληνικών θέσεων δε χρειάστηκε πολύ για να αναγκάσει τους Έλληνες να διασκορπιστούν αφήνοντας τα υψώματα και τις θέσεις μάχης τους καταδιωκόμενοι. Όμως, ο Ανδρούτσος και οι σύντροφοί του, ψύχραιμοι και ψυχωμένοι, κατάφεραν να αποκρούσουν τις αλλεπάλληλες επιθέσεις των τουρκικών δυνάμεων. Μέχρι να σουρουπώσει, από τα καριοφίλια τους είχαν χάσει τη ζωή τους γύρω στους τριακόσιους Τουρκαλβανούς, ενώ πολύ περισσότεροι είχαν χτυπηθεί [3]. Αντιλαμβανόμενος ο Ομέρ Βρυώνης ότι ήταν ανώφελο να θυσιάσει άλλους άντρες και βλέποντας την κατάληψη του οχυρού με αυτά τα δεδομένα φύσει ακατόρθωτη, η μόνη λύση που του απέμενε ήταν η έλευση κανονιών από τη Λαμία. Έτσι, απέσυρε τις δυνάμεις του, όμως ο Οδυσσέας Ανδρούτσος που γνώριζε τον τρόπο σκέψης του εχθρού, διέταξε απαγκίστρωση και αιφνίδια επίθεση λίγο μετά τα μεσάνυχτα (ξημερώματα 9ης Μαΐου 1821). Με την ηρωική τους έξοδο και τα σπαθιά στα χέρια, οι Έλληνες αγωνιστές διέσπασαν τις γραμμές των τούρκων[4].

Εν συνόλω, από τη Μάχη της Γραβιάς οι Τούρκοι κατέγραψαν εκατοντάδες νεκρούς και άλλους τόσους τραυματίες ενώ οι Έλληνες έχασαν μόνο δύο άντρες σύμφωνα με τη βιβλιογραφία. Ο Ομέρ Βρυώνης, που περίμενε ακόμα μια εύκολη επικράτηση, κλονίστηκε εντονότατα από τη σθεναρή αντίσταση των Ελλήνων με αποτέλεσμα να μη συνεχίσει την εκστρατεία του προς την Πελοπόννησο. Για τους Έλληνες η μάχη της Γραβιάς είχε τεράστια σημασία αφού πέραν του ότι παρεμπόδισαν την κάθοδο των τούρκων στο Μοριά όπου οι συναγωνιστές τους δεν ήταν έτοιμοι, συνέβαλαν και στην ηθική ανύψωση τους. Το γεγονός αυτό έγινε η σπίθα που έφερε τη φωτιά της έναρξης της επανάστασης στη Δυτική Ελλάδα[5].

Εξετάζοντας τη μάχη και την τακτική του Οδυσσέα Ανδρούτσου και των ανδρών του από στρατιωτική-επιχειρησιακή οπτική, γίνεται αντιληπτό το πόσο σημαντική είναι στον πόλεμο η ευφυΐα και το 'ζύγισμα' των δεδομένων πριν από τη μάχη. Με πολύ μικρό στράτευμα οι Έλληνες κατάφεραν να αμυνθούν χωρίς απώλειες κάτι που φανερώνει ότι η καλή οχύρωση και η ορθή τακτική πολλές φορές δύναται να εξισορροπήσουν ή και να καταρρίψουν το πληθυσμιακό ανισοζύγιο μεταξύ δύο στρατευμάτων προς όφελος των λίγων. Ένα άλλο σημείο, είναι η τακτική του αιφνιδιασμού του αντιπάλου. Αποτελεί μια εκ των βασικών και επιθυμητών τακτικών για ένα επιτυχημένο αντάρτικο. Αναφέρομαι στο αντάρτικο καθώς στην Επανάσταση του 1821 η μέθοδος του ανταρτοπολέμου υιοθετήθηκε ευρέως. Επιπρόσθετα, σημαντικότατο στοιχείο όπως επίσης αποδεικνύεται, είναι η γνώση της πιθανής τακτικής των αντιπάλων. Στο άνωθεν παράδειγμα της μάχης της Γραβιάς, ο Ανδρούτσος, γνωρίζοντας τον αντίπαλο από προηγουμένως, υποψιάστηκε την τακτική του και τη μετέπειτα πιθανή χρήση κανονιών. Είναι αντιληπτό ότι η όποια διατήρηση της θέσης των Ελλήνων στο χάνι και η μάχη κόντρα σε μεγαλύτερης ισχύος οπλισμό (κανόνια) θα ήτο άνιση με μηδενικά ποσοστά επιτυχίας και καταστροφικές για τους Έλληνες συνέπειες. Η αποχώρηση την κατάλληλη στιγμή αφού επιτευχθεί το πλήγμα κατά του αντιπάλου εναρμονίζεται και με την τακτική του ανταρτοπολέμου «χτυπάω και φεύγω» (hit and run).
Σήμερα, εν αντιθέσει με τότε, η δυνατότητα να γνωρίζεις σε τέτοιο βαθμό, ακόμα και προσωπικά τον αντίπαλο ηγήτορα, είναι σχεδόν ανύπαρκτη. Αντλείται λοιπόν το συμπέρασμα ότι απαιτείται εντατική μελέτη των δράσεων και του τρόπου σκέψης του αντιπάλου εν καιρώ ειρήνης. Τα συμπεράσματα μιας τέτοιας μελέτης ίσως να επιτελέσουν καθοριστικό ρόλο σε μελλοντική ένοπλη αντιπαράθεση με τον εχθρό αφού θα καθορίσουν και υψηλότερα επίπεδα ετοιμότητας από μέρους μας.

--------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

[1] Χατζηαναστασίου Τ., Κασιμάτη Μ., Πολεμώντας το 21- Οι σημαντικότερες συγκρούσεις του Αγώνα της Ανεξαρτησίας στη στεριά και τη θάλασσα, μέσα από τις πηγές, Εναλλακτικές Εκδόσεις, σειρά: Ιστορική Μνήμη, σελ.53-54.

[2] Ο.π.

[3] Χάνι της Γραβιάς, Ιστορία, Η μάχη στο Χάνι της Γραβιάς, https://chanigravias.gr/istoria

[4] Ο.π.

[5] Χατζηαναστασίου, Κασιμάτη, Ο.π. σελ.59


Ο Μάριος Καναρίνης είναι πτυχιούχος Πολιτικών Επιστημών του Τμήματος Κοινωνικών και Πολιτικών Επιστημών του Πανεπιστημίου Κύπρου και ασκούμενος ερευνητής στο Κυπριακό Κέντρο Ευρωπαϊκών και Διεθνών Υποθέσεων του Πανεπιστημίου Λευκωσίας.